Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü Çeviren Türklerin Katledilmesi

Günümüzden yaklaşır 950 yıl evvel yazılan, Türkçenin birinci büyük sözlüğü ve ansiklopedisi olan ve Türk tarihinin imzalı pusulalarının öncüsü olarak kabul edilen Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün, özel bir eser olmasından dolayı özel bir kıssaya sahip olması da kaçınılmazdı.

Bugün sizlerle birlikte bu çok değerli ve özel eserin muhtemelen daha evvel hiç duymadığınız kıssasına göz atacağız.

DLT’nin emeli pek açık ve netti; Türkçe bilmeyen Araplara sahiden Türkçeyi öğretebilmek

Kaşgarlı Mahmud

Dîvânu Lugâti’t-Türk (DLT) ya da diğer adıyla Haza Kitabu Dîvânu Lugâti’t-Türk, Mahmûd bin Hüseyîn bin Muhammed el-Kâşgarî yani kısaca Kaşgarlı Mahmud tarafından Araplara Türkçe öğretebilmek maksadıyla 1074 yılında Abbasi Halifesi Muktedî-Biemrillah’ın oğlu Ebü’l-Kasım Abdullah’a sunuldu.

DLT’nin içeriğinde 9 bine yakın Türkçe kelimenin Arapça karşılığı bulunmaktadır. Pek çok söz, detaylı bir formda atasözleri ve şiirler ile birlikte açıklanmıştır.

Kaşgarlı Mahmud, günümüzde de karışık bir coğrafya olan Sincan’da dünyaya geldi

Kaşgar

DLT’nin müellifi Kaşgarlı Mahmud, günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlı Sincan Uygur Özerk Bölgesi‘nin batısındaki Kaşgar kentinde dünyaya geldi. Bundan dolayı kendisine Kaşgarlı Mahmud denmektedir.

Kaşgarlı Mahmud, devrin bilim istikametinden en gelişmiş kentlerinden biri olan Kaşgar’da doğmasının yanında, birebir vakitte hanedan soyundan geldiği için kendisine kısaca“Emir” manasına gelen “Hamirler” de denmektedir.

DLT, 800 yıllık kayıp bir sürecin akabinde neredeyse parasız diyebileceğimiz bir fiyata sahaftan satın alındı

Ali Buyruğu Efendi

Türk tarihi için inanılmaz derecede büyük bir değere sahip olan DLT, 1100 yıllarında kaybolmuştu. Bir gün tesadüfen 1914 yılında Ali Buyruğu Efendi tarafından sahafları gezerken bulundu ve 30 lira karşılığında satın alındı. Uzun uğraşlar ve emekler sonucunda de günümüz Türkçesine çevrildi ve çoğaltıldı. DLT’nin Türk Lisan Kurumu tarafından yayınlanan ayrıntılı öyküsüne buradan ulaşabilirsiniz.

DLT’yi çevirmek bir yana dursun; neredeyse DLT’yi lisanına alan herkes öldürüldü

Türkler ve Türk kültürü için çok büyük bir kıymete sahip olan bu eser, öbür Türk devletlerinde de okunabilmeli ve Türk kültürü jenerasyondan nesile aktarılmalıydı. Bunun için yeni çevirilere ve basımlara muhtaçlık vardı.

Çeviri konusundaki birinci adım 1937 yılında Azerbaycan’dan geldi. Halid Said Hocayev liderliğindeki bir grup, başarılı bir halde DLT’nin çevirisini tamamlasa da bu muvaffakiyet, birtakım kesitleri rahatsız eder ve çeviri basılamadan imha edilir. Elbette Hocayev ve takımındaki şahıslar de mevt ile cezalandırılır.

Hocayev ve takımı çeviri uğruna ölen birinci şahıslar olsa da son şahıslar olmadı

Hocayev ve takımının başarılı çeviri çalışması ve kuşkulu mevti, diğer Türk toplumlarına da cüret vermiş olacak ki arkası gerisine çeviri atakları geldi. Hocayev’in akabinde Uygur kökenli şairler Kutluk Şevki ve Muhammed Ali de DLT’nin çevirisine başladı. Her iki isim de çeviriyi tamamlayamadan hayatını kaybetti.

Doğu Türkistan Cumhuriyeti’nin birinci icraatlerinden biri de öz kültürüne sahip çıkmak olmuştu

  • Kitabın sergilenmesi ve Kaşgarlı Mahmud tarafından çizilmiş bir harita

1944 yılında kurulan Doğu (Şarkî) Türkistan Devleti’nin birinci kıymetli icraatlerinden biri de elbet ki Türk kültürünün temelini oluşturan DLT’ye sahip çıkmak ve çeviri yaparak yayımlamak olmuştu.

Devlet tarafından İsmail Damollam çeviri için görevlendirilse de argümanlara nazaran Rusya ve Çin anlaşarak hem Türkistan’ı hem de Damollam’ı bu adımdan dolayı cezalandırdı. Türkistan Cumhuriyeti bu ataktan sonra yıkılırken, Damollam ise hayatını kaybetti.

Kaşgar Valisi, bölgenin bütçesiyle projeyi tamamlamak istese de bu projenin bedelini canı ile ödedi

Kaşgarlı Mahmud’un türbesi

1952 yılında devrin Kaşgar Valisi Seyfulla Seyfullin, valilik bütçesinden de imkan yaratarak ünlü tarihçi Ahmed Ziyaî’ye DLT’nin çevirisi konusunda misyon verir. 1954 yılında muvaffakiyetle tamamlanan çeviri, basılmak üzere Pekin’e yollanır ancak varsayım edeceğiniz üzere burada işler istenildiği üzere gitmez.

Vali Seyfullin, “karşı devrimcilik ve milliyetçilik” kabahati ile yargılanır ve 20 yıl mahpus cezası alır. Yargılamada alınan karar ile tamamlanan çeviri büsbütün imha edilir. Seyfullin, 20 yıllık mahpus cezasının birinci yıllarında gördüğü azap sebebiyle hayatını kaybeder.

Yine yeni tekrar çeviriler imha edildi, sorumlular canlarıyla bedel ödemeye devam ediyor

Kaşgarlı Mahmud

1955 yılında Muhammed & Ehmed Peyzi kardeşler, 1963 yılında ise Uygur Sayrami ve grubunun tamamladığı ve basıma hazır olan çeviriler imha edildi. Elbette yaşadıkları son, öbür sonlardan da farklı değildi.

Türki Cumhuriyetler için memnun son 1984 yılında geldi, SSCB’nin dağılmasıyla nüshalar da arttı

1937 yılında başlayan Türki Cumhuriyetlerde Türk kültürüne sahip çıkma aşkı, 1984 yılında İbrahim Muti’nin kurduğu 12 kişilik grubun başarılı çevirisi ve 10 bin nüshalık baskısıyla meyve verdi.

DLT, SSCB’nin dağılmasıyla birlikte 1992 yılının başında pek çok Türki Cumhuriyette Mehmut Kaşkari – Türki Tiller Divanı ismiyle basıldı ve okutuldu.

DLT’den de eski bir eser var fakat yalnızca ismi biliniyor, şimdi gören olmadı

Kaşgarlı Mahmud’un DLT’si 800 yıl sonra ortaya çıksa da DLT’nin çeşitli yerlerinde dipnot olarak Kitâbu Cevâhirü’n-Nahv fi Lugâti’t-Türk (Türk Dilleri Söz Dizimi Cevheri Kitabı) isimli bir yapıta atıflar yapılmıştır. Buradan hareketle Kaşgarlı Mahmud’un DLT’den evvel Türkçe lisan bilgisi kitabı yazdığı anlaşılmaktadır ama kitap şimdi bulunamamıştır.

2008 yılında UNESCO tarafından Kaşgarlı Mahmud Yılı ilan edilmişti. Tekrar birebir yıl UNESCO ve Avrasya Muharrirler Birliği tarafından bu yapıtın bulunabilmesi için hummalı bir çalışma başlatılsa da rastgele bir sonuca varılamadı.

DLT’nin 800 yıl ortadan sonra bir sahafçıda ortaya çıkmasını da örnek göstererek söz etmemiz gerekir ki, tarih boyunca aranan pek çok kitap tesadüfen sahaflarda bulunmuştur. Şayet imha edilmemişse er ya da geç bu eser de ortaya çıkacaktır diye ümit ediyoruz.

Peki ya sizler DLT’nin kıssası hakkında neler düşünüyorsunuz?

Kaynaklar: 1 / 2 / 3 / 4 / 5 / 6 / 7 / 8 / 9 /

Yorum yapın